معماری، تبلور شعور یک ملت است؛ ضرورت بازگشت هویت بومی به سیمای شهرهای مازندران

امید اسمعیلی_صدای نکا؛معصومه آل‌رضا امیری عضو هیأت علمی گروه مهندسی معماری دانشگاه علوم و فنون مازندران امروز در گفت‌وگو با خبرنگاران با توجه به حوزه تخصصی خود، به پرسش خبرنگار روابط عمومی دانشگاه درباره نقش مهندسی معماری در خلق فضاهای پایدار، انسان‌محور و متناسب با فرهنگ و اقلیم استان پاسخ داد.

وی در پاسخ به این پرسش که در شرایطی که شهرها با مسائل هویتی، زیست‌محیطی، اقلیمی و کیفیت زندگی مواجه هستند، آموزش و پژوهش در مهندسی معماری چگونه می‌تواند به خلق فضاهای پایدار، انسان‌محور و متناسب با فرهنگ و اقلیم استان کمک کند، اظهار کرد: بزرگ‌ترین درد معماری امروز ما، ازخودبیگانگی فضایی است. ما شاهد گسترش بناهای بی‌روح بتنی هستیم که نه به اقلیم سرسبز مازندران پاسخ می‌دهند و نه به نیازهای روانی و هویتی انسان ایرانی.

عضو هیأت علمی گروه مهندسی معماری دانشگاه علوم و فنون مازندران افزود: ساختمان‌هایی که بدون توجه به توپوگرافی، ویژگی‌های اقلیمی، فرهنگ بومی و میراث فرهنگی زیست‌بوم طراحی می‌شوند، خانه را صرفاً به ماشینی برای زندگی تبدیل کرده‌اند؛ در نتیجه، تعاملات اجتماعی کاهش یافته و کیفیت زندگی نیز زیر فشار آپارتمان‌نشینی‌های غیراستاندارد و نامتناسب با اقلیم، رنگ باخته است.

آل‌رضا امیری با اشاره به مصرف بی‌رویه انرژی و بحران‌های ناشی از کمبود سوخت در ایران و جهان، گفت: «در چنین شرایطی، معماری بومی و اقلیمی (Vernacular & Bioclimatic Architecture) نه‌تنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت استراتژیک است.

وی ادامه داد: در فضای دانشگاهی، ما از طراحی فرم‌گرا به سمت طراحی فرآیندمحور و معماری پارامتریک بوم‌گرا حرکت می‌کنیم. ابزار ما تنها متر و شاقول نیست؛ بلکه از الگوریتم‌های شبیه‌سازی اقلیمی برای بهینه‌سازی تابش خورشید، جریان باد و مدیریت انرژی استفاده می‌کنیم.

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم و فنون مازندران تصریح کرد: در کلاس‌های درس، دانشجو را با متدولوژی طراحی مکان‌مند آشنا می‌کنیم؛ به این معنا که پیش از ترسیم هر خط، باید تحلیل‌های سایت، مطالعه مورفولوژی بافت تاریخی و بررسی روان‌شناسی محیطی در قالب یک سنت نوآورانه انجام شود.

وی گفت: ما به دنبال تلفیق هوش مصنوعی و داده‌های محیطی با حکمت معماری بومی هستیم تا سازه‌هایی طراحی کنیم که مانند موجودات زنده، با محیط پیرامون خود هماهنگ باشند و به آن پاسخ دهند.

معماری بومی مازندران؛ یک سیستم مدیریت انرژی غیرفعال

آل‌رضا امیری با بیان اینکه اجرای این راهکارها در مقیاس استانی، به‌ویژه در مازندران، می‌تواند تغییرات ملموسی ایجاد کند، اظهار کرد: بهره‌گیری از معماری بومی مازندران فراتر از یک زیبایی‌شناسی است و می‌توان آن را یک سیستم مدیریت انرژی غیرفعال (Passive Energy Management) دانست.

وی در تشریح ظرفیت‌های معماری بومی مازندران، به استفاده از ظرفیت حرارتی و مصالح بومی اشاره کرد و گفت: استفاده از مصالح موجود در منطقه، مانند چوب، کاه و گل و در برخی نواحی سنگ‌های محلی، می‌تواند به ایجاد تعادل حرارتی در ساختمان کمک کند.

این استاد دانشگاه افزود: این مصالح در مقایسه با بتن و شیشه، رفتار حرارتی متفاوتی دارند و می‌توانند از انتقال گرمای شدید یا سرمای بیش از حد به فضای داخلی بنا جلوگیری کنند.

مدیریت رطوبت و تهویه طبیعی

آل‌رضا امیری با اشاره به رطوبت بالای استان مازندران، گفت: معماری بومی این منطقه، از جمله استفاده از سقف‌های شیب‌دار با مصالح سبک و ایجاد تهویه طبیعی از طریق بازشوهای استراتژیک، به گونه‌ای شکل گرفته است که جریان هوا به‌صورت کنترل‌شده در فضا حرکت کند.

وی افزود: این رویکرد می‌تواند بدون اتکای گسترده به سیستم‌های سنگین تهویه مطبوع (HVAC) که مصرف انرژی بالایی دارند، به ایجاد شرایط مطلوب دمایی و کاهش مصرف انرژی کمک کند.

سایه‌اندازی و تناسبات فضایی

این عضو هیأت علمی گروه مهندسی معماری دانشگاه علوم و فنون مازندران با اشاره به اهمیت سایه‌اندازی در معماری بومی، اظهار کرد: در طراحی‌های گذشته، نحوه قرارگیری حیاط‌ها، ایوان‌ها و حتی عرض معابر به گونه‌ای بود که امکان ایجاد سایه طبیعی را فراهم می‌کرد.

وی ادامه داد: این سایه‌اندازی هوشمند که از طریق خود بنا و عناصر معماری ایجاد می‌شود، از گرم شدن بیش از حد پوسته ساختمان جلوگیری کرده و در نتیجه، نیاز به خنک‌سازی مصنوعی را کاهش می‌دهد.

معماری پایدار؛ هم برای مردم، هم برای توسعه استان

آل‌رضا امیری درباره آثار این رویکرد بر زندگی مردم گفت: برای مردم، نتیجه استفاده از این اصول، کاهش هزینه‌های انرژی و ارتقای سلامت روان از طریق دسترسی به نور طبیعی و فضاهای سبز کاربردی است؛ فضاهایی که می‌توانند خانه را دوباره به مأمنی برای زندگی تبدیل کنند.

وی در ادامه به آثار این رویکرد در توسعه استان اشاره کرد و گفت: برای توسعه مازندران نیز معماری متناسب با اقلیم می‌تواند به حفظ سیمای بصری و اکولوژیک استان در برابر ویلاسازی‌های بی‌رویه و تخریب جنگل‌ها کمک کند.

این استاد دانشگاه افزود: در نهایت، چنین رویکردی می‌تواند مازندران را به الگویی برای معماری پایدار در حوزه گردشگری تبدیل کند؛ الگویی که خود می‌تواند عاملی برای توسعه اقتصادی سبز باشد.

ترکیب خرد معماری بومی با فناوری‌های نوین

آل‌رضا امیری تأکید کرد: معماری، تبلور شعور یک ملت است؛ بنابراین باید با ساختن فضاهایی که با محیط پیرامون خود هماهنگ و پاسخ‌گو هستند، زندگی را دوباره به رگ‌های شهر بازگردانیم.

وی خاطرنشان کرد: هدف ما در معماری قرن جدید، بازگشت صرف به گذشته نیست، بلکه ترکیب خرد با تکنولوژی است. نباید صرفاً یک خانه خشتی بسازیم؛ بلکه باید از الگوهای هندسی و منطق اقلیمی معماری بومی الهام بگیریم و آن را با شبیه‌سازی‌های کامپیوتری پیشرفته و مصالح نوین و پایدار ترکیب کنیم.

عضو هیأت علمی گروه مهندسی معماری دانشگاه علوم و فنون مازندران در پایان گفت: این رویکرد به معنای ساخت ساختمان‌هایی است که هوشمند هستند؛ نه صرفاً از طریق تراشه‌های الکترونیکی، بلکه از طریق درک عمیق حرکت هوا، تابش خورشید و رفتار مصالح در محیط.